Een overtreding is een overtreding, zou je denken. Toch mag de overheid niet blind handhaven. Ook als vaststaat dat er iets mis is, moet een sanctie in verhouding staan tot het doel dat ermee wordt gediend. Dat is de kern van het evenredigheidsbeginsel. De afgelopen jaren heeft dit beginsel in het bestuursrecht een veel grotere rol gekregen.
Wat zegt de wet?
Artikel 3:4, tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht bepaalt dat de nadelige gevolgen van een besluit voor een of meer belanghebbenden niet onevenredig mogen zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen. Daarnaast moet een bestuursorgaan op grond van artikel 4:84 Awb afwijken van zijn beleid als toepassing daarvan in een bijzonder geval tot onevenredige gevolgen zou leiden.
De Harderwijk-uitspraak
Op 2 februari 2022 deed de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State een richtinggevende uitspraak (ECLI:NL:RVS:2022:285). De burgemeester van Harderwijk had een woning gesloten na een drugsvondst. De Afdeling oordeelde dat onvoldoende aandacht was besteed aan de gevolgen voor de huurder en zijn kinderen. Belangrijker nog: de Afdeling gaf een toetsingskader. Een besluit kan, als daar aanleiding voor is, op drie punten worden getoetst:
- Geschikt. Is de maatregel geschikt om het doel te bereiken?
- Noodzakelijk. Kan het doel ook met een minder ingrijpende maatregel worden bereikt?
- Evenwichtig. Staan de gevolgen voor de betrokkene in een redelijke verhouding tot het doel?
Hoe intensief de rechter toetst, hangt onder meer af van de beleidsruimte van het bestuursorgaan, het gewicht van de betrokken belangen en de ernst van de gevolgen. Een bestraffende sanctie, zoals een bestuurlijke boete, wordt intensief getoetst. Bij een herstelsanctie, zoals een woningsluiting of een last onder dwangsom, is de toetsing terughoudender. Over woningsluitingen leest u meer in ons artikel over artikel 13b Opiumwet, over de hoogte van boetes in ons artikel over matiging van een boete.
Evenredigheid en de beginselplicht tot handhaving
Betekent dit dat handhaving nu snel onevenredig is? Nee. In een uitspraak van 5 maart 2025 (ECLI:NL:RVS:2025:678) maakte de Afdeling duidelijk dat handhaving voorop blijft staan. Het algemeen belang is in de regel met handhaving gediend. Alleen als aan de omstandigheden van het concrete geval zo'n zwaar gewicht toekomt dat het belang van handhaving moet wijken, is optreden onevenredig. Concreet zicht op legalisatie is daarvan een voorbeeld. Een geslaagd beroep op het vertrouwens- of gelijkheidsbeginsel is een afzonderlijke grond om van handhaving af te zien. Zie ook onze artikelen over de beginselplicht tot handhaving en over concreet zicht op legalisatie.
Hoe beroept u zich op evenredigheid?
- Wees concreet. Een algemene stelling dat een sanctie te zwaar is, overtuigt niet. Beschrijf precies welke gevolgen de sanctie voor u heeft: financieel, voor uw gezin, uw gezondheid of uw bedrijf.
- Onderbouw met stukken. Medische verklaringen, jaarcijfers of verklaringen van derden maken uw belangen zichtbaar.
- Wijs op alternatieven. Is er een minder ingrijpende maatregel die hetzelfde doel bereikt, zoals een langere begunstigingstermijn? Benoem die.
- Begin vroeg. Breng deze punten al naar voren in uw zienswijze, zodat het bestuursorgaan ze moet meewegen.
Conclusie
Het evenredigheidsbeginsel biedt geen vrijbrief tegen handhaving, maar dwingt de overheid wel om naar het concrete geval te kijken. Wie zijn omstandigheden tijdig en goed onderbouwd naar voren brengt, maakt de meeste kans. Vragen over het evenredigheidsbeginsel bij handhaving? Bel of mail ons gerust.
