Uw buurman bouwt zonder omgevingsvergunning een schuur tegen de erfgrens, of een bedrijf gebruikt een pand in strijd met het omgevingsplan. U vraagt de gemeente om op te treden, maar de gemeente aarzelt. Is de gemeente verplicht om te handhaven? In beginsel wel. Maar er zijn uitzonderingen, en juist daarover gaat het in de praktijk vaak.
Handhaven is de regel
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State hanteert al jaren een vaste lijn, die bekendstaat als de beginselplicht tot handhaving. Gelet op het algemeen belang dat gediend is met handhaving, moet een bestuursorgaan dat bevoegd is om met een last onder bestuursdwang of een last onder dwangsom op te treden, bij een overtreding in de regel van die bevoegdheid gebruikmaken. Alleen onder bijzondere omstandigheden mag van optreden worden afgezien. De Afdeling herhaalde dit bijvoorbeeld in een uitspraak van 28 februari 2024 (ECLI:NL:RVS:2024:830).
De beginselplicht is in de rechtspraak ontwikkeld en hangt samen met de algemene handhavingsbevoegdheden uit de Algemene wet bestuursrecht. Zij geldt daarom ook onder de Omgevingswet, die sinds 1 januari 2024 van kracht is.
De uitzonderingen
- Concreet zicht op legalisatie. Kan de overtreding binnen afzienbare tijd worden gelegaliseerd, bijvoorbeeld omdat een vergunning kan en zal worden verleend, dan hoeft de gemeente niet te handhaven. Een vage mogelijkheid is daarvoor niet genoeg; het zicht op legalisatie moet concreet zijn.
- Onevenredigheid. Handhavend optreden kan zo onevenredig zijn in verhouding tot de daarmee te dienen doelen, dat ervan moet worden afgezien. Sinds de uitspraak van de Afdeling van 2 februari 2022 over het evenredigheidsbeginsel (ECLI:NL:RVS:2022:285) kan daarbij worden beoordeeld of het optreden geschikt, noodzakelijk en evenwichtig is.
- Vertrouwen en gelijkheid. Heeft de gemeente concreet toegezegd dat niet zal worden opgetreden, of worden gelijke gevallen ongelijk behandeld, dan kan dat een reden zijn om van handhaving af te zien. De lat ligt hoog: u moet zulke toezeggingen of gelijke gevallen concreet aantonen.
Wat betekent dit voor u?
Wilt u dat de gemeente optreedt, dan kunt u een handhavingsverzoek indienen. Op zo'n verzoek moet de gemeente een besluit nemen. Wordt het verzoek afgewezen, dan kunt u daartegen bezwaar maken. Hoe u dat aanpakt, leest u in ons artikel over een handhavingsverzoek indienen. Beroept de gemeente zich op een van de uitzonderingen, toets dan kritisch of die echt van toepassing is.
Wordt er juist tegen u gehandhaafd, dan werkt het andersom. Dan zijn de uitzonderingen uw belangrijkste argumenten. Lees ook onze uitleg over bestuursdwang en over de last onder dwangsom.
Praktijktip. Wie zich op concreet zicht op legalisatie wil beroepen, doet er goed aan zo snel mogelijk een volledige vergunningaanvraag in te dienen. Een aanvraag die al in behandeling is, maakt het argument een stuk sterker dan een plan dat nog op de tekentafel ligt.
Conclusie
Handhaving is de regel, niet-handhaven de uitzondering. Of een uitzondering zich voordoet, hangt sterk af van de feiten van het geval en van de onderbouwing. Dat geldt zowel voor wie handhaving wil afdwingen als voor wie ermee wordt geconfronteerd. Vragen over de beginselplicht tot handhaving? Bel of mail ons gerust.
