Dwangsom als middel voor handhaving, wat houdt dat in?

Geschreven door Thijs Liebregts
15 juni 2019 · 4 minuten leestijd

Handhaving is de controle door bevoegde overheidsinstanties en het inzetten van sancties om (rechts)personen aan regels te laten voldoen. Het gaat bijvoorbeeld om de regels uit de Omgevingswet en het omgevingsplan, vergunningvoorschriften of regels uit de gemeentelijke verordeningen. Als een overtreding wordt geconstateerd, kan de bevoegde instantie kiezen uit verschillende sancties om de aangeschrevene te dwingen alsnog aan de regels te voldoen. Dat kan bijvoorbeeld bestuursdwang zijn, een bestuurlijke boete of de intrekking van een vergunning. In dit artikel gaan wij in op de dwangsom als handhavingsmiddel en de eisen waaraan deze moet voldoen.

Dwangsom

Oplegging van een dwangsom houdt eigenlijk de oplegging in van een last onder dwangsom (zie artikel 5:32 van de Algemene wet bestuursrecht, Awb). Het bestuursorgaan legt namelijk een last op aan de aangeschrevene om iets te doen of na te laten. Hij moet zijn overtreding herstellen of voorkomen dat er in de toekomst opnieuw iets misgaat. Er wordt daarom een heldere termijn gesteld waarbinnen aan de last moet zijn voldaan. Gebeurt dat niet op tijd, dan verbeurt de overtreder dwangsommen.

Een dwangsom kan bijvoorbeeld worden gebruikt als iemand zonder omgevingsvergunning een schuurtje heeft gebouwd en het bestuursorgaan eist dat dit bouwwerk wordt afgebroken. Is de gestelde termijn verstreken en staat het schuurtje er nog, dan verbeuren dwangsommen. Dit houdt in dat het in het besluit genoemde bedrag door de overtreder moet worden betaald. Anders dan een boete is een dwangsom geen straf: het doel is de overtreder ertoe te bewegen de overtreding te beëindigen. De last moet daarom ook duidelijk zijn geformuleerd. Wat de gevolgen zijn als dat niet zo is, leest u in ons artikel over een onduidelijk geformuleerde last.

Hoogte dwangsom

De dwangsom kan worden vastgesteld op een bedrag ineens, per tijdseenheid of per overtreding (artikel 5:32b Awb). Dit houdt bijvoorbeeld in dat een bedrag verschuldigd is per week dat de overtreding blijft bestaan, per keer dat een overtreding wordt geconstateerd, of dat in één keer het volledige bedrag verschuldigd is.

Los daarvan moet de hoogte worden vastgesteld. Bestuursorganen moeten daarbij zorgvuldig zijn, omdat het bedrag in redelijke verhouding moet staan tot de zwaarte van het geschonden belang en tot de beoogde werking van de dwangsom. Voor het verwijderen van een tuinhuisje zal een lagere dwangsom worden opgelegd dan voor het naleven van milieuregels door een groot chemisch bedrijf. Ten slotte moet bij een dwangsom per tijdseenheid of per overtreding een maximumbedrag worden vastgesteld. Is dat maximum bereikt maar de overtreding niet beëindigd, dan kan het bestuursorgaan een nieuwe en/of andere sanctie opleggen. Meer hierover leest u in ons artikel over de hoogte van de dwangsom.

Betaling dwangsom

Verbeurde dwangsommen moeten volgens artikel 5:33 Awb binnen zes weken worden betaald. Wil het bestuursorgaan de dwangsom invorderen, dan moet het eerst een invorderingsbeschikking nemen (artikel 5:37 Awb). Daarna kan zo nodig een aanmaning volgen en ten slotte een dwangbevel om het verschuldigde bedrag te innen.

Bezwaar en beroep

Het dwangsombesluit kan worden aangevochten door bezwaar en daarna beroep in te stellen. Ook tegen de invorderingsbeschikking staan bezwaar en beroep open. Er zijn dus twee momenten om de negatieve gevolgen van een dwangsom aan te vechten. Wacht echter niet tot de invordering: wat u tegen de last zelf had kunnen aanvoeren, kunt u bij de invordering in de regel niet meer aan de orde stellen. Lees hierover ons artikel over verweer tegen een invorderingsbesluit. In beide procedures moet de overheid zorgvuldig te werk gaan, en fouten in het besluit kunnen tot vernietiging leiden.

Verjaring invordering

De vordering tot betaling van een verbeurde dwangsom verjaart in beginsel na één jaar, gerekend vanaf de dag waarop de dwangsom is verbeurd (artikel 5:35 Awb). Op dit punt is de wet wel veranderd. In een zaak uit 2015 oordeelde de Hoge Raad nog dat de verjaringstermijn niet werd gestuit door de invorderingsbeschikking. Sinds 1 april 2021 is dat anders: een invorderingsbeschikking stuit de verjaring wél. Bovendien wordt de termijn verlengd zolang bezwaar of beroep tegen de last onder dwangsom openstaat of loopt.

Conclusie

Dwangsommen kunnen een krachtig middel zijn voor overheden om naleving van regels af te dwingen. Het kan echter lastig blijken een rechtmatig dwangsombesluit te nemen, en ook de invordering kent de nodige hobbels. Als overtreder is het zaak een dwangsombesluit goed te (laten) bestuderen en binnen de termijn van zes weken bezwaar te maken. Heeft u een last onder dwangsom ontvangen? Bel of mail ons gerust.

LiebregtsLeistra

Waar kunnen we u mee helpen?

Contact